УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар 2026 оны төсвийн тодотголыг эцэслэн /2026.20.15/баталлаа. Төсвийн тодотгол батлагдсантай холбогдуулан Ерөнхий сайдын мэдэгдлийг хүргэж байна.

“Та бүхэнд өдрийн мэнд хүргэе. Засгийн газраас өргөн барьсан 2026 оны улсын төсвийн тодотголыг УИХ хэлэлцэн баталлаа. Төр зардлаа 1.4 их наяд төгрөгөөр танасан тодотгол боллоо. Хэмнэсэн зардлаа иргэндээ зориулж, өрхийн орлогыг хамгаалахын төлөө хүнээ бодсон тодотгол батлагдлаа. Төсөв бол Таны татварын мөнгө. Төсөв бол улс орон, айл өрхүүдийн амьдрал ахуй. Тийм ч учраас Та бүхэндээ 2026 оны улсын төсвийн тодотголын онцлох шийдвэр, үр дүнг танилцуулъя.

1. 435 мянган ахмад настан. Суурь тэтгэвэр-196.3 тэрбум төгрөг

435 мянган ахмад настан арваннэгдүгээр сарын 1-нээс шинээр суурь тэтгэвэр авч эхэлнэ. Энэ бол анх удаа ахмад настны амьдралын баталгаа болгон нэвтрүүлж буй шинэ төрлийн тэтгэвэр. Нийгмийн даатгалын хуулийн шинэчлэл, хэрэгжилт юм. Тэтгэвэр авагч бүрд сар бүхэн 100-300 мянган төгрөгийн суурь тэтгэвэр олгоно. Тэтгэврээс өөр орлогогүй ахмад настнуудаа үнийн өсөлтийн өмнө орхих учиргүй. Өнөөдөр 10 ахмад настны долоо нь 769 000 буюу доод хэмжээгээр тэтгэвэр авч байна. Илүү олон жил төлсөн, илүү шимтгэл төлсөн мөртлөө бага тэтгэвэр авч буйг өөрчлөхийн төлөөх хүн бүрд шууд мэдрэгдэх бодит алхам юм. Илүү олон жил төлсөн нь илүү авч, хүний хөдөлмөрийг шударгаар үнэлэх тогтолцооны шинэчлэлийн эхлэл юм. Шинэ оны эхний өдрөөс үнийн өсөлтийг харгалзан, тэтгэврээ ахиад нэмнэ гэдгийг дуулгая.

2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, тэдний асран хамгаалагчдад 29.7 тэрбум төгрөг

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний нийгмийн халамжийн тэтгэвэр арваннэгдүгээр сарын 1-нээс 26 хувиар нэмлээ. Сард 600 мянган төгрөг боллоо. Асаргааны тэтгэмжийг 12 хувиар нэмж, 370 мянган төгрөг болголоо. Давхардсан тоогоор 171.4 мянган хүн хамрагдана. Арваннэг, арванхоёрдугаар сард 29.7тэрбум төгрөг нэмж зарцуулна. Хүнээ бодож, санал санаачилгатай ажилласан УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан, О.Саранчулуун нарт талархал илэрхийлье.

3. Эмч, төрийн үйлчилгээний албан хаагчдын цалинд-170.1 тэрбум төгрөг,

Багш, ажилтны цалинг санхүүжүүлэхэд-674.5 тэрбум төгрөг

Боловсрол, эрүүл мэнд, шинжлэх ухаан, төрийн үйлчилгээний салбарынхан анхаарлаа хандуулаарай. Өмнө нь өөр хоорондоо ялгаатай нэмэгдсэн цалинг жигд 50 хувь байлгахад 170.1 тэрбум төгрөг төсвийн тодотголоор хуульчлагдан батлагдлаа. Боловсролын салбарын 93.5 мянган багш, ажилтны нэмэгдсэн цалинг бүтэн жилээр нь олгоход дутагдаж байсан 674.5 тэрбум төгрөг шийдэгдлээ. Нэмэгдсэн цалингаас нь нэмэгдэл хөлсийг тооцох нэгдсэн системд бүрэн шилжлээ.

4. Мах, гурил, ногоо, шатахууны нөөцөд-140.9 тэрбум төгрөг

Улс орон идшээ хийдэг өдөр тутмын амин чухал хоол хүнс, хэрэгцээгээ нөөцөлж чаддаг байх ёстой. Үнэ нь өсөж ховордох, тасалдаж доголдох үед нь гаргаад хэрэглэдэг үүцтэй, нөөцтэй байх нь өрхийн цалин, тэтгэвэр орлогыг хамгаалахад өндөр ач холбогдолтой. Ирэх онд анх удаа 20 000 тонн мах, 12 000 тонн ногоо, 100 000 тонн улаанбуудай нөөцөлнө. Гурван сарын шатахуунаа хадгалах савтай болно.

5. Эрчим хүчний үнийн өсөлтийг өрхөд үүрүүлэхгүй байх болон засвар шинэчлэлд-186.2тэрбум төгрөг

Импортын цахилгаан, үйлдвэрлэлийн үнэ тарифын өсөлтийг өрхөд оногдуулахгүй байлгахад 107.3 тэрбум төгрөгийн татаас олгоно. Цахилгаан станц, дамжуулах, түгээх сүлжээ, тоног төхөөрөмжийн засвар шинэчлэлд 78.9 тэрбум төгрөг хуваарилж батлууллаа. Энэ бүхэн бол өвлийн оргил ачааллын үед системийн найдвартай ажиллагааг хангахад зориулагдаж байгааг хэлье.

6. Шатахууны импортын татвар тэглэснийг үргэлжлүүлнэ

Монгол Улс өнөөдөр шатахуун үйлдвэрлэдэггүй, өрөөл бусдаас 100 хувь хамааралтай боловч боломжтой бүх арга хэмжээг авч ажиллах нь төрийн үүрэг. Шатахууны импортын гаалийн болон онцгой албан татварыг тодорхой хугацаанд тэглэлээ. Хилээр нэвтрэх, тээвэрлэх хурд, хадгалах хүчин чадлаа нэмж буйгаа үргэлжлүүлнэ. Шатахууны хомсдол, үүнээс үүдэх үнийн огцом савлагааг хязгаарлах бодлого шийдэл юм.

Иргэд ээ,

Төрийн өмч бол иргэн Таны өмч. Иргэн Таны амьдралд ашиг тус нь илүү мэдрэгдэж байх ёстой. ТӨК-иудын ногдол ашгаас 1.6 их наяд төгрөгийг төсөвт авч, цалин тэтгэвэр тэтгэмжээ нэмэх зэргээр иргэндээ зориулж байна. ТӨК-иудын тээвэр шатахуун, тавилга хогшил, машин тэрэг, гадаад дотоод томилолт, зар сурталчилгаа, зөвлөх үйлчилгээ, сургалтын зэрэг зардлыг хязгаарлалаа. Урсгал болон хөрөнгийн зардлаас 1.4 их наяд төгрөгийн эх үүсвэрийг чөлөөлж байна. Чөлөөлөгдсөн зардлыг өрхийн орлого, нийгмийн хамгаалалд зарцуулах болно. Өмчийн жинхэнэ эзэд нь болсон иргэддээ ТӨК-иудын үр ашгийг өсгөж зориулах нь нэг удаагийн ажил биш. Хувьцааг нь мэргэжлийн удирдлагатай, олон нийтийн хяналттай болгож, үнэ цэнийг нь өсгөх, зөвхөн үр ашиг, өгөөжөөр нь ажлыг нь хэмжих шинэ үе шатанд шилжих эхлэл юм.

Төсвийн сахилга бат сайн хяналттын байхын хэрээр үр өгөөж нь иргэндээ хүрч, хүндээ зориулагдана. Төсвийн мөнгө бол дарга, сайд нарын мөнгө биш. Төсөв бол хөдөлмөр эрхэлж буй хүн бүрийн төлсөн татварын мөнгө. Иймд улс, орон нутгийн төсөв, сахилга дэг журмыг нэгэн зарчмаар мөрдүүлнэ. Орон нутгийн урьд оны төсвийн үлдэгдлийг зарцуулах нь улсын нэгдсэн төсвийн нийт зарлага, улсын төсвийн тусгай шаардлагад нөлөөлөх хэмжээнд хүрсэн тул улсын төсвийн хүрээнд барьж уялдуулна. Орон нутгийн бие даасан байдлыг хадгалахын хамт төсвийн зарлага хяналтгүй тэлэх боломж олгохгүй.

Ард түмний элч төлөөлөгчдийн ёсоор хүнээ бодож, үзэл бодол, байр суурь, ухаан мэдлэгээ уралдуулан 2026 оны улсын төсвийн тодотголыг хэлэлцэн баталсан УИХ-ын гишүүдэд талархал илэрхийлье.

Төсөв боловсруулах, хэлэлцэхэд хичээн зүтгэсэн төрийн албан хаагчид, хуулиар хүлээсэн үүргээ сахиж ажилласан Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөл, Үндэсний аудитын газар талархаил илэрхийлье. Бүтээлч санал бодол гаргасан эрдэмтэн судлаач, эдийн засагчид, улс төр биш ажил хийхийг уриалан шаардсан эрх чөлөөний мэдрэмжтэй иргэн бүрд баярлалаа.

Төсвөө иргэддээ зориулахын төлөө хамтран ажилласан бүгдэд баярлалаа.

Тулсан бэрхшээлийг хамтдаа туулж давъя.

Монголын заяа их ээ”.

Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн 2026 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл, 2027-2028 оны төсвийн төсөөллийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн дөрөв дэх хэлэлцүүлгийг хийж, 77 гишүүн дэмжиж, 78 хувийн саналаар эцэслэн батлав.
Мөн Монгол Улсын 2026 оны төсвийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай, Үндэсний баялгийн сангийн 2026 оны төсвийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай, Нийгмийн даатгалын сангийн 2026 оны төсвийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай, Эрүүл мэндийн даатгалын сангийн 2026 оны төсвийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслүүдийн тав дахь хэлэлцүүлгийг явуулж, зүйл бүрээр санал хурааж шийдвэрлэв.

Монгол Улсын 2026 оны төсвийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай, Үндэсний баялгийн сангийн 2026 оны төсвийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслүүдийг 84 гишүүн дэмжиж, 82.4 хувийн саналаар баталлаа. Харин Нийгмийн даатгалын сангийн 2026 оны төсвийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулахыг 81 гишүүн дэмжиж, 79.4 хувийн саналаар, Эрүүл мэндийн даатгалын сангийн 2026 оны төсвийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг 80.6 хувийн саналаар дэмжиж, эцэслэн баталлаа.

Арга хэмжээнд банк бус санхүүгийн байгууллага, даатгалын компаниудын удирдлага, холбогдох албан тушаалтнууд бүхий нийт 150 гаруй хүн оролцсон бөгөөд Татварын ерөнхий газраас татварын хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэхэд анхаарах асуудал, Монголбанкнаас валютын зах зээлийн нэгдсэн мэдээллийн систем дэх банк бус санхүүгийн байгууллагуудын оролцооны талаар тус тус мэдээлэл өгөв. Түүнчлэн Хорооны Хяналт шалгалт, зохицуулалтын газрын Мөнгө угаахтай тэмцэх албанаас Санхүүгийн хориг арга хэмжээ авах байгууллага (ФАТФ)-ын стратегийн дутагдалтай, өндөр эрсдэлтэй улс орнуудын харилцагчдад авах арга хэмжээ, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аюулгүйн зөвлөл болон Европын Холбоо зэрэг бусад улс орнуудын хэрэгжүүлж буй хязгаарлалтын арга хэмжээний хэрэгжилтийн талаар мэдээлэл өгч тэдгээрийг үйл ажиллагаандаа нийцүүлэх, харилцагчийг таньж мэдэх, эцсийн өмчлөгчийг тодорхойлох, гүйлгээний мэдээллийг Монголбанкны дэргэдэх Санхүүгийн мэдээллийн албанд хуулийн хугацаанд мэдээлэх чиглэлээр болон мэдээлэх үүрэгтэй этгээдийн анхаарах асуудлын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгч ажиллалаа.

Мөн олон улсын хэмжээнд хэрэгжиж буй зохицуулалтын өөрчлөлт, түүнтэй холбоотой үүсэж болзошгүй эрсдэл, тэдгээрийг үнэлэх, бууруулах арга хэмжээ, байгууллагын дотоод хяналт, эрсдэлийн удирдлагыг сайжруулах асуудлаар зөвлөмж, мэдээлэл өгч, салбарын онцлогт нийцүүлэн холбогдох хууль тогтоомж, зохицуулалтын хэрэгжилтийг хангах, цаашид анхаарах асуудлын хүрээнд хэлэлцүүлэг өрнүүлж, санал солилцлоо.

Mөнгөний нийлүүлэлт (M2) энэ оны есдүгээр сарын эцэст урьдчилсан гүйцэтгэлээр 56.8 их наяд төгрөгт хүрчээ. Энэ нь өмнөх оны мөн үеэс 13.3 (30.7%) их наяд төгрөгөөр өссөн үзүүлэлт юм. Мөнгөний нийлүүлэлт өсөхөд төгрөгийн хадгаламж 6.1 (26.0%) их наяд төгрөгөөр, төгрөгийн харилцах 3.9 (41.0%) их наяд төгрөгөөр, валютын харилцах 3.7 (87.5%) их наяд төгрөгөөр тус тус өссөн нь голлон нөлөөлжээ.

Монголбанкныхан Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2027 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төслийг УИХ-д өргөн бариад буй. Уг төсөлд “Төвбанкны үндсэн зорилтыг үнийн тогтвортой байдлыг хангахад чиглүүлж, хараат бус байдал, засаглал, хариуцлага, ил тод байдал болон макро зохистой бодлогын шийдвэр гаргалтын институцийн тогтолцоог тодорхой болгох зохицуулалтыг тусгасан Монголбанкны тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийн саналыг боловсруулж, хууль санаачлагчид уламжлах” гэж тусгажээ. Товчхондоо хуулийн шинэчилсэн найруулгаар улс төрөөс хараат бус байдлаа бэхжүүлж, улстөрчдийн гараас мултарна гэсэн үг. Монголбанканд улстөрийн дарамт шахалт үзүүлж төсвийн шинжтэй санхүүжилт хийлгэсэн тохиолдлууд бишгүй.

Өнөөгийн УИХ-ын гишүүн Х.Баттулга Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байх үедээ ахмадын тэтгэврийг тэглэх популист санаачилга гаргаж, “Эрдэнэс Монгол” компаниар 850 тэрбум төгрөгийн бонд гаргуулсан. Гэвч үүнийгээ төлж чадаагүй учир Монголбанк арилжааны банкуудад бондын төлбөрийг хийж, өөр дээрээ алдагдал үүрээд байгаа. Мөн Ч.Сайнбилэгийн Засгийн газар 2016 оны УИХ-ын сонгуулийн өмнө “оноо цуглуулах” зорилгоор “Сайн хөтөлбөр” хэрэгжүүлсэн. “Сайн хувьцаа”, “Сайн малчин”, “Сайн оюутан” хөтөлбөрт Монголбанк нийт 502 тэрбум төгрөг гаргажээ. Үүнээс гадна 2013 онд эхэлсэн үнэ тогтворжуулах хөтөлбөрт 4.2 их наяд төгрөг гаргасан байдаг.

Улс орны эдийн засаг гүн хямралд орсон, эсвэл орох нь тодорхой болсон цаг л уламжлалт бус бодлого явуулж, эдийн засгаа сэргээх зорилгоор зохистой хэмжээний мөнгө хэвлэхийг зөвшөөрөх хэрэгтэй. Түүнээс биш, Ерөнхийлөгч, УИХ-ын сонгуулийн өмнө улстөрчдийн санаачилдаг популист хөтөлбөрийг Монголбанк мөнгө хэвлэж дэмжсээр байвал эдийн засгаа хорлосоор байна. Мөнгө хэвлэсний гор нь иргэд, олон нийтэд бараа, бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт, валютын ханшийн дарамт болж ирдэг жамтай. Харин популист улстөрчид сонгуульд ялалт байгуулж, эрх мэдлийн зөөлөн санал дээр дахин тухална. Тэгэхээр нэг хүн, намын эрх ашгаас илүү нийтийн эрх ашгийг өндөрт тавих нь зүйтэй байгаа биз. Тиймээс Монголбанкны улстөрөөс хамааралгүй бие даасан байдлыг бэхжүүлэх эрх зүйн зохицуулалтыг хоёр гараа өргөөд дэмжих нь зүй.

Мөнгөний бодлогын үндсэн чиглэлийн төсөлд “Засгийн газрын үнэт цаасны хоёрдогч захын арилжааг хөгжүүлж, өгөөжийн муруйг бий болгох, хөрөнгийн захын хөгжлийн дэмжих, Төв банкны өөрийн хөрөнгийн дутагдлыг шийдвэрлэх зорилгоор жил бүр 1.5 их наяд төгрөгөөс доошгүй хэмжээний Засгийн газрын дунд, урт хугацааны тусгай үнэт цаасыг гаргаж, Монголбанкны өөрийн хөрөнгийг нөхөх” гэж тусгасан. Энэ бол Мөнгөний бодлогын үндсэн чиглэлийн хамгийн анхаарал татах сэдэв. Халуухан хэлэлцүүлэг ч өрнөж мэднэ. Монголбанк Засгийн газрыг жил бүр 1.5 их наяд төгрөгийн бонд гаргаж, түүгээрээ Монголбанкны дутагдлыг нөх гэж тулгаж байгаа хэрэг.

Монголбанкныхан “Засгийн газрыг бонд гарга гэхээр Төв банкны үнэт цаасны хүүгийн зардлаа төлүүлэх нь гэж бодож магадгүй. Ингэж ойлговол буруу. Бид Засгийн газрыг элдэв хөтөлбөр хэрэгжүүлж, Монголбанкаар мөнгө хэвлүүлж, алдагдалд оруулсныгаа нөх, хариуцлагыг нь өөр дээрээ ав гэж байгаа юм” гэж тайлбарласан. Монголбанкны хуримтлагдсан алдагдал 2025 оны эцэст 6.9, өөрийн хөрөнгийн дутагдал 4.8 их наяд төгрөгт хүрчээ.

Өнгөрсөн жилүүдийн хуримтлагдсан алдагдалд хүүгийн зардал, санхүүгийн үүсмэл хэрэгслийн, гадаад валютын тэгшитгэлийн алдагдал голлон нөлөөлсөн байна. Хуримтлагдсан алдагдлын 74 хувийг Монголбанкны хүүгийн зардал эзэлжээ. Хүүгийн зардлын 56 хувийг ТБҮЦ, 25 хувийг своп хэлцлийн, 18 хувийг Засгийн газар, банкуудын байршуулсан хөрөнгөд төлсөн хүүгийн зардал эзэлжээ.

Тэгэхээр Засгийн газар ирэх жилүүдэд бонд гаргаж, Монголбанкны 4.8 их наяд төгрөгийн өөрийн хөрөнгийн дутагдлыг нөхөх нь. Өөрөөр хэлбэл, популист улстөрчдийн тарьсан гайг үүрнэ гэсэн үг. Үүнээс цааш Ерөнхийлөгч, УИХ, Засгийн газар Монголбанкийг мөнгө хэвлэ гэж шахах эрхгүй болох нь.