Сургалтын нээлтийн үеэр Санхүүгийн зохицуулах хорооны дэд дарга Н.Хүдэрчулуун хэлсэн үгэндээ Монгол Улс, Камбож Улс ФАТФ-ын харилцан үнэлгээний үйл явцад ижил төстэй сорилт, бэрхшээлийг туулсан болохыг онцолж, олон улсын стандартыг үр дүнтэй хэрэгжүүлж, дараагийн харилцан үнэлгээндээ чанартай бэлтгэх нь санхүүгийн тогтолцооны бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалах, олон улсын санхүүгийн зах зээл дэх итгэлцлийг бэхжүүлэхэд чухал ач холбогдолтойг тэмдэглэжээ.

Харин Камбож Улсын Санхүүгийн мэдээллийн албаны дарга Хэнг Бомакара Камбож Улс виртуал хөрөнгийн салбарын зохицуулалт, хяналтын эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх ажлыг эрчимжүүлж буйг дурдан, Монгол Улс ФАТФ-ын шинэчилсэн зөвлөмж 15-ын шаардлагыг амжилттай хэрэгжүүлж, техникийн хэрэгжилтийн үнэлгээгээ ахиулсан ФАТФ-ын гишүүн бус анхны улс болсон нь манай улсын хувьд үнэтэй туршлага, бодит жишиг болж байгааг онцоллоо. Тэрээр энэхүү туршлага нь Камбож Улсыг 2029 онд болох ФАТФ-ын тав дахь шатны харилцан үнэлгээнд бэлтгэхэд бодитой хувь нэмэр оруулна гэдэгт итгэлтэй байгаагаа илэрхийлэв.

Уг сургалтын хүрээнд Санхүүгийн зохицуулах хорооны Хяналт шалгалт, зохицуулалтын газрын Мөнгө угаахтай тэмцэх албаны дарга У.Ганчимэг, хянан шалгагч Г.Ивээл нар Монгол Улсын мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тогтолцоо, виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчдийн зохицуулалт, эрсдэлд суурилсан хяналт шалгалтын тогтолцоо, байгууллага хоорондын хамтын ажиллагаа, гадаадын хяналтгүй виртуал хөрөнгийн үйлчилгээ үзүүлэгчдийн зохицуулалт, P2P арилжаа, төвлөрсөн бус санхүү (DeFi)-тэй холбоотой шинээр үүсэж буй эрсдэл, тэдгээрийг бууруулах арга зам, мөн ФАТФ-ын ээлжит харилцан үнэлгээнд бэлтгэх үйл ажиллагааны талаар илтгэл тавьж, оролцогчидтой санал солилцлоо.

Сургалтад Камбож Улсын Санхүүгийн мэдээллийн алба, Төв банк, Цагдаагийн ерөнхий газар, Авлигатай тэмцэх байгууллага, Улсын прокурорын байгууллага, Хууль зүйн яам, Гадаад харилцааны яам зэрэг нийт 31 төрийн байгууллагын 100 орчим төлөөлөгч оролцсон бөгөөд арга хэмжээ нь ФАТФ-ын Зөвлөмж 15-ын хэрэгжилтийн хүрээнд мэдлэг, туршлага солилцох, холбогдох байгууллагуудын чадавхыг бэхжүүлэх, мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх чиглэлээр хоёр улсын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхэд чухал ач холбогдолтой боллоо. Түүнчлэн хоёр улсын зохицуулагч байгууллагуудын урт хугацааны хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх шинэ шатны эхлэлийг тавьсан үр дүнтэй арга хэмжээ болов.

Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрх зүйн байдлын тухай хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.1.1, 6.2.2, Үнэт цаасны зах зээлийн тухай хуулийн 87 дугаар зүйлийн 87.5 болон Санхүүгийн зохицуулах хорооны 2019 оны 51 дүгээр тогтоолоор баталсан "Үнэт цаасны брокер, дилер, андеррайтерийн үйл ажиллагаа эрхлэх этгээдэд онцгой нөхцөл байдал үүссэн тохиолдолд авах арга хэмжээний тухай журам"-ын 4.1 дэх хэсгийг тус тус үндэслэн дараах шийдвэрийг гаргажээ.

Санхүүгийн зохицуулах хорооны 2026 оны дөрөвдүгээр сарын 9-ний өдрийн 125 тоот тогтоолоор Үнэт цаасны зах зээлд зохицуулалттай үйл ажиллагаа эрхлэх тусгай зөвшөөрөл нь цуцлагдсан "Евразиа капитал холдинг ҮЦК" ХК-ийн харилцагчдын дансыг "Голомт капитал ҮЦК" ХХК-д шилжүүлэхээр шийдвэрлэсэн байна. Харин өнгөрсөн хугацаанд "Евразиа капитал холдинг ҮЦК" ХК харилцагчдын мэдээллийг албан ёсоор шилжүүлээгүй тул "Голомт капитал ҮЦК" ХХК-иас "Үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламжийн төв" ХХК-тай хамтран харилцагчдыг шилжүүлэн авч, үнэт цаасны данс нээх үйл ажиллагааг гүйцэтгэж байгааг мэдэгдэв.

Инфляцын хүлээлт өндөр байна. Энэ оны гуравдугаар сард 7.4 хувьтай байсан инфляц хоёрын сарын дараа 11.2-т хүрч огцом өсөхөөр хүлээлт дагаад өндөрсөх нь дамжиггүй. Хүлээлт өндөр байна гэдэг нь инфляц цаашдаа өсөхийн цондон гэдгийн захын санхүүч хэлнэ. Ерөөс иргэдийн дунд инфляц өснө гэсэн хүлээлт өндөр байжээ. Монголбанк энэ оны дөрөвдүгээр сарын 3-17-нд 1848 иргэнийг хамруулсан инфляцын хүлээлтийн түүвэр судалгаа хийсэн байна. Судалгаанд оролцсон иргэд улсын инфляц жилийн эцэст есөн хувийг давна, тухайлбал, Улаанбаатар хотын инфляц 9.9 хувьд хүрнэ гэсэн хүлээлттэй байгаагаа хэлсэн байв.

Монголбанк энэ онд инфляцыг зургаан хувьд байлгах зорилт тавьсан. Төв банкны зорилт, иргэдийн хүлээлт хоёр том зөрүүтэй байгаа биз. Энэ тохиолдолд Монголбанк инфляцыг “хазаарлах” зорилтоо хэрэгжүүлэхийн тулд мөнгөний хатуу бодлого баримтлахаас аргагүй.

Төв банкны инфляцын эсрэг арга хэмжээ авах санхүүгийн гол хэрэгсэл нь бодлогын хүү. Одоогоор Төв банкны бодлогын хүү 12 хувь байна. Монголбанкны Мөнгөний бодлогын хороо өнгөрсөн оны гуравдугаар сард бодлогын хүүг 12 хувьд хүргэсэн. Түүнээс хойш таван удаа хуралдахдаа бодлогын хүүг хэвээр хадгалах шийдвэр гаргалаа. 12 хувь гэдэг бол бусад оронтой харьцуулахад өндөр хүү. Өргөн хэрэглээний бараа, бүтээгдэхүүний үнийг тогтвортой байлгаж, иргэдийн худалдан авах чадварыг хамгаалахын тулд бодлогын хүүг өндөр байлгах нь зүйтэй.

Жил гаруйн хугацаанд бодлогын хүү өндөр байхад инфляц өсөөд 11.2 хувьд хүрлээ. Бодлогын хүү чамгүй өндөр байхад л инфляц өсөж байна. Тэгэхээр мөнгөний бодлого зөөлдөөд байна гэсэн үг. Маш энгийн логикоор бодлогын хүүг нэмж, мөнгөний бодлогыг чангаруулах нөхцөл үүссэн нь эндээс харагдана. 11.2 хувь гэдэг бол онолын хувьд цогио инфляц юм. Ийм хурдтай өсөж буй инфляцыг нухацтай шинжилж, хариу арга хэмжээ авах нь Монголбанкны ч, Засгийн газрын үүрэг мөн.

Сангийн яаманд олон жил ажилласан С.Наранцогт Монгол Улсын мөнгөний бодлогыг хэрэгжүүлэхээр Монголбанкны ерөнхийлөгчөөр томилогдоод хагас жил өнгөрлөө. Өнгөрсөн хугацаанд тэрбээр бодлогын хүүг хэвээр хадгалах шийдвэрийг гурван удаа гаргажээ. Хамгийн сүүлд ийм шийдвэр өнгөрсөн долоо хоногт гаргав. Мөнгөний бодлогын хорооны ээлжит хурлын шийдвэрийг танилцуулах үеэрээ С.Наранцогтын хэлсэн үгээс хэдэн санааг эшилж дүн шинжилгээ хийе.

Инфляц өндөр байгаа учраас бодлогын хүүг хэвээр үлдээснээ тэрбээр онцолсон. Угаас инфляц өсөж, хүлээлт өндөр байгаа нөхцөлд бодлогын хүүг бууруулах боломжгүй. Хэвлэлийн хурлаар хэлэх гэсэн гол санаа нь энэ байжээ гэж харсан. Тэрбээр “Цаашид инфляц 6-7 дугаар саруудад 12 хувийн орчимд хүрч, эрчимжих боловч наймдугаар сараас мах, ногооны нийлүүлэлт нэмэгдэхтэй зэрэгцэн буурна гэсэн хүлээлттэй байна. Шатахууны дотоод үнийн хувьд энэ оныг дуустал тогтвортой байна гэж тооцсон. Гадаад орчинд нөхцөл байдал сайжирч, дотоод орчинд нэмэлт нийлүүлэлтийн шок үүсэхгүй тохиолдолд инфляц алгуур буурч, ирэх онд зорилтот интервалд орж, тогтворжих төсөөлөлтэй байна” гэж ярьсан юм.

Монголбанкны ерөнхийлөгчийн төсөөллөөр наадмын дараа гэхэд инфляц бодлогын хүүтэйгээ зэрэгцэх юм байна. Тэгээд мах, ногооны нийлүүлэлт сайжрахаар наймдугаар сараас уруудаж эхлэх нь. Улмаар гадаад орчны нөхцөл сайжирвал инфляц оны төгсгөлд Монголбанкны зорилтот түвшин рүү “гулсах” бололтой. Гэхдээ гадаад бүү хэл дотоод нөхцөл ирэх саруудад хэрхэхийг төсөөлөхөд бэрх.

Мөн “Суурь төсөөллөөр инфляц оны сүүлийн хагаст саарч, ирэх онд Төв банкны зорилтот интервалд тогтворжих хүлээлттэй байна. Гэсэн хэдий ч зуншлагын нөхцөл байдал, малын халдварт өвчин болон Ойрх Дорнод, ОХУ-Украинтай холбоотой геополитикийн тодорхойгүй байдлаас шалтгаалан нийлүүлэлтийн шинжтэй үнийн дарамт удаан үргэлжлэх, эдгээрийн дам нөлөө хүлээлтээс өндөр байх тохиолдолд инфляцын дарамт нэмэгдэх эрсдэлтэй байна. Ийнхүү эдийн засгийн өнөөгийн байдал, гадаад, дотоод орчны төлөв, эрсдэл, тодорхой бус байдлыг харгалзан үзээд Монголбанкны Мөнгөний бодлогын хорооноос бодлогын хүүг 12 хувьд хэвээр хадгалах шийдвэр гаргалаа” гэжээ.

Түүний эшлэлүүдээс тодорхойгүй олон зүйл байгаа нь харагдана. Тодорхойгүй нөхцөлд яах ёстой билээ. Тодорхой бэлтгэлтэй байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл, нөхцөл байдал тодорхойгүй үед өргөн хэрэглээний бараа, бүтээгдэхүүний үнэ тогтворжино гэж хүлээхийн оронд бодлогын хүүгээ бага хувиар ч болов нэмсэн нь зөв байсангүй юү. Бодлогын хүүг нэмбэл хүлээлт ч өөрчлөгдөнө. Хэдэн сарын дараа нөхцөл байдал яаж өөрчлөгдөхийг төсөөхөд бэрх, тодорхойгүй энэ үед бодлогын хүүгээ нэмсэн бол ядаж л инфляц өснө гэсэн хүлээлт зөөлрөх байв.

Монгол Улсын мөнгө, санхүүгийн зах зээлд тодорхой нэгэн нөлөөлөл үүсэх нь гарцаагүй боллоо. С.Наранцогт ерөнхийлөгч “Мөнгөний нийлүүлэлтийн өсөлт сүүлийн нэг жил гаруй хугацаанд эрчимжиж, тавдугаар сард 26.8 хувьд хүрлээ. Үүний 17.8 нэгж хувийг төлбөрийн тэнцлийн ашигтай холбоотой банкны системийн гадаад цэвэр актив нэмэгдсэн нь тайлбарлаж байна” гэсэн. Сүүлийн жилүүдэд банкууд гадаадаас санхүүжилт татах нь ихэссэн. Ялангуяа ногоон санхүүжилт хийхээр хөнгөлөлттэй эх үүсвэрүүд гадаадаас их хэмжээр авчирч байгаа.

Энэ онд ХААН 300, “Хас” 150, “Голомт” банк 160 сая ам.долларын эх үүсвэр гадаадаас татаад байна. Нийт 510 сая ам.доллар гэсэн үг. Үүнийг төгрөг рүү хөрвүүлбэл 1.8 их наяд болно. Өнгөрсөн долоо хоногт Монгол Улсын Хөгжлийн банк олон улсын зах зээлд 500 сая ам.долларын бонд гаргалаа. Мөн л бонд гаргасан ам.доллароо Монголбанканд тушаана. Ингээд дахиад зах зээл рүү 1.8 их наяд төгрөг оруулна гэсэн үг. Гадаадаас оруулж ирэх валют дотоодод мөнгөний нийлүүлэлтийг ийн нэмэгдүүлэх нь. Мөнгөний нийлүүлэлт нэмэгдэхээр инфляц өсдөг жамтай. Тиймээс мөнгөний нийлүүлэлт нэмэгдэх нөхцөл үүссэн нь бодлогын хүүг өсгөх шаардлагыг бий болгох нь гарцаагүй.

Монголбанкныхан бараа, бүтээгдэхүүний нийлүүлэлт саарч, инфляц өслөө гэж тайлбарлаж буй. Нийлүүлэлт доголдолтой байхад мөнгөний нийлүүлэлтийг нэмбэл эрэлт дагаад ихсэнэ. Их мөнгөтэй хүн үнэтэй байсан ч бараа, бүтээгдэхүүнийг худалдаж авахыг л бодно. Ингээд инфляц нэмэгдэх хөшүүрэг болно. Тэгэхээр эрэлтийг арга хэмжээ авч бууруулах хэрэгтэй. Тэр нь мөнгөний хатуу бодлого.

Бодлогын хүүг бага боловч хувиар өсгөхгүй алгуурласнаас болж, хосолсон “шок” авч магадгүй л юм. Одоо Төв банкны үнэт цаасныг банкууд 14 их наяд төгрөгөөр худалдаж аваад байна. Монголбанк банкуудад үнэт цаасаа зараад бодлогын хүү буюу 12 хувийн хүү төлж буй. Үнэт цаасны хүүгийн орлогоосоо банкууд 10 хувийн татвар төлдөг. 90 хувь нь банкуудын өгөөж болдог. Хэрэв инфляц 12 хувьд хүрвэл банкуудад Төв банкны үнэт цаасыг худалдаж аваад ямар ч бодит өгөөж гарахгүй.

Хүүгийн өгөөжөөс инфляцаа хасаад бодит өгөөж гардаг. Ийм тохиолдолд банкууд сул мөнгөөрөө Төв банкны үнэт цаас биш, ам.доллар худалдаж авч эхэлнэ. Өмнө нь манай дотоодын зах зээлд ийм тохиолдолд гарч байсан. Ингэвэл мөнгөний нийлүүлэлт огцом нэмэгдэж, инфляцийг улам өсгөх өдөөгч болно. Мөн эрэлт нь нэмэгдэхээр ам.долларын ханш өсдөг. Инфляц, ханшийн өсөлт гэсэн зэрэгцсэн “шок” авчихгүйн тулд бодлогын хүүгээ нэмэх л хэрэгтэй. Ийм нөхцөл үүсвэл дундаж болон түүнээс доош орлоготой иргэд л санхүүгийн ихээхэн дарамт үүрч хохирно.

Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайд Э.Бат-Амгалан Орон сууцны санхүүжилтийн төрөлжсөн банкны тухай хуулийн төслийг УИХ-д өргөн мэдүүлээд удаагүй байна. Олон сайдын гар дамжсан энэ хуулийг төсөлтэй танилцсан учир мэдэх хүмүүс эцсийн дүндээ орон сууцны үнийг хөөрөгдөх, сонгуулийн шоу хийх далд зорилготой хууль болох нь гэж хардаж байгаа. Хуулийн төслийн хоорондоо зөрчилдсөн, ойлгомжгүй заалтууд болон зах зээлийн бодит нөхцөлд дүн шинжилгээ хийхэд ингэж хардах үндэслэл бий.

Монголын төр бизнесийн харилцаанд оролцохоор тус биш ус болж, зах зээлийн голдирлыг эмхэлсэн биш, эвдсэн зохицуулалт хийдэг жишээ олон. Нэгэнт олон нийтийн төрд итгэх итгэл дундарсан учраас энэ хуулийн төсөлд УИХ-ын гишүүд болгоомжтой хандах нь зүйтэй. Төр орон сууцны зээлийн санхүүжилтийг нэмэгдүүлэх гэж байгаад тэнгэрт хадчихсан үнийг нь дахиад хөөрөгдчихвөл яах вэ гэдэг асуултад хариулах нь хамгаас чухал байна.

Ийм нэгэн зүйл. Орон сууцны санхүүжилтийн төрөлжсөн банкны тухай хуулийн төслийн 6.2-т “Орон сууцны санхүүжилтийн төрөлжсөн банкны нийт гаргасан хувьцааны 34 хүртэлх хувийг Засгийн газар эзэмшиж болно” гэсэн заалт бий. Тэгвэл энэ хуулийн дагаж мөрдөх журмын тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлд “Орон сууцны санхүүжилтийн төрөлжсөн банкны гаргасан нийт хувьцааг банк байгуулагдсанаас хойш эхний таван жилийн хугацаанд Засгийн газар 100 хувь эзэмшиж болох бөгөөд Орон сууцны санхүүжилтийн төрөлжсөн банкны тухай хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.2-т заасан хувь хэмжээнд хүргэх төлөвлөгөөг Засгийн газар баталж хэрэгжүүлнэ” гэж тусгажээ.

Тэгэхээр Засгийн газар орон сууцны санхүүжилтийн төрөлжсөн банкийг эхний таван жилд 100 хувь өөрийн мэдэлдээ байлгах нь. Хуулийн төсөлд төрөлжсөн банк ашигтай ажиллах зарчим баримтална, ашгийн төлөө хуулийн этгээд байна гэжээ. Төр орон сууцны санхүүжилтийн тогтолцоог сайжруулах зохицуулалт хийх гэж байгаа юм бол ашиг олж яах нь вэ. Эндээс төр бизнес хийж, ашгийн төлөө хөөцөлдөх нь зөв үү гэсэн асуулт ургана. Мөн хараат бус ажиллах зарчим баримтална гэсэн байв. Банк Засгийн газрын мэдэлд 100 хувь байхад хараат бус, зах зээлийн зарчимд нийцүүлж ажиллах боломжтой юу. Хараат бус байх зарчим баримтлана гэнгүүтээ хуулийн 20 дугаар зүйлийн “Засгийн газрын бүрэн эрх” гэсэн хэсэгт “Орон сууцжуулалтын төрийн бодлогыг тодорхойлох” гэж тусгажээ. Тэгэхээр Засгийн газар орон сууцжуулалтын бодлогоо 100 хувийн өөрийн өмчийн банкаар дамжуулж хэрэгжүүлнэ гэсэн үг.

Засгийн газрын бодлого бол эрх баримч намын л бодлого байна. Тэгэхээр энэ банкийг сонгуулийн оноо цуглуулахад ашиглахгүй гэх баталгаа байна уу. Өргөн барьсан хуулийн хоорондоо зөрчилдсөн, зарим талаар ойлгомжгүй заалтуудаас ийм дүгнэлт хийж болно.

Бас нэгэн зүйл. Орон сууцны санхүүжилтийн төрөлжсөн банкны тухай хуулийг дагаж мөрдөх журмын тухай хуулийн төслийн 2 дугаар зүйлд “Энэ хуулийн нэгдүгээр зүйлд заасан Орон сууцны санхүүжилтийн төрөлжсөн банкны хувь нийлүүлсэн хөрөнгө, санхүүжилтийн баталгааг бүрдүүлэх зорилгоор гаргасан Засгийн газрын үнэт цаасыг Монголбанк худалдан авч болно. Уг үнэт цаасны зардлыг Засгийн газар дараагийн гурван жилийн улсын төсөвт үе шаттайгаар тусгаж, 2030 онд багтаан Монголбанканд бүрэн эргүүлэн төлнө” гэж заажээ. Засгийн газар банк байгуулах юм байна. Дараа нь орон сууц санхүүжүүлэх хөрөнгөө босгохын тулд бонд гаргах нь. Тэрийг нь Монголбанк худалдаж авна гэсэн логик эндээс харагдана.

Засгийн газар хэдэн төгрөгийн бонд гаргасан ч Монголбанк худалдаж авч чадна. Учир нь төгрөг хэвлэх эрх нь Монголбанканд бий. Олон улсын валютын сан 2017 онд манай улсад “Өргөтгөсөн санхүүжилтийн хөтөлбөр” хэрэгжүүлэхдээ Монголбанкийг “Орон сууцны санхүүжилтийн хөтөлбөрөөс гар” гэж шахсан. Тиймээс ч Монголбанк хөтөлбөрөөс гаргасан. Харин Засгийн газар хууль батлуулж, Монголбанкийг хөтөлбөрт эргүүлэн оруулж ирэх бололтой.

Өөр нэгэн зүйл. Монголбанкны дэд ерөнхийлөгч Г.Энхтайван Орон сууцны санхүүжилтийн төрөлжсөн банкны тухай хуулийн төсөлтэй холбогдуулан хэвлэлд мэдээлэл өгчээ. Тэрбээр “Банкуудын өөрийн эх үүсвэрээр олгож буй зээлийн хүү нийт ипотекийн зээлийн 60 хувьд хүрсэн. Ингэхдээ хүү 18-20 хувь байгаа учраас орон сууцны санхүүжилтийн төрөлжсөн банк байгуулснаар 14 хувь болгож бууруулах боломжтой” гэж ярьжээ. Мөн орон сууцны талбай, зээлийн хэмжээнд хязгаарлалт тавихгүй байх давуу талтай гэнэ.

Орон сууцны ипотекийн зээл хүссэн 47 мянган өргөдөл банкуудад ирээд буй. Тэгвэл барилгын компаниуд улс даяар жилд 16 мянган орон сууц ашиглалтад оруулдаг. Эрэлт нийлүүлэлтийн зөрүү асар их байгаа биз. Тэгэхээр Засгийн газар бонд гаргаж, хөрөнгө босгоод ипотекийн зээлийн эрэлтийг дэмжсэн тохиолдолд орон сууцны үнэ өсөх нь гарцаагүй. Энэ бол зах зээлийн хууль. Төрөлжсөн банк их хэмжээний хөрөнгө оруулалт татаж, ипотекийн зээлийн санхүүжилтийг нэмэх тусам орон сууцны үнийг хөөрөгдөнө. Эцсийн дүндээ энэ нь хэнийг хохироох вэ. Санхүүгийн дарамтад орох иргэдэд л хохиролтой.

Харин Засгийн газарт орон сууцны нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлэх хөзөр одоогоор алга. Тэгэхээр ирэх жил болох Ерөнхийлөгчийн сонгууль, түүний дараа жил болох УИХ-ын сонгуулийн шоу болгож, ипотекийн зээлийн санхүүжилтийг их хэмжээгээр нэмвэл үнэ өсөж, ипотекийн зээл хүссэн иргэдийн санхүүгийн дарамт улам л нэмэгдэх болно. Орон сууцны санхүүжилтийг нэмэгдүүлэхээр гаргасан бонд Засгийн газрын өр гэсэн үг. Үүнийг татвар төлөгчдийн мөнгөөр төлнө.

Дахин нэгэн зүйл. Ипотекийн зах зээлд мэргэжлийн үйл ажиллагаа явуулдаг “МИК холдинг” хувьцаат компанийнхан Засгийн газарт орон сууцны санхүүжилтийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, зардал багатай санхүүгийн гаргалгааг санал болгодог. Тэд гадаадаас санхүүжилт татаж, ам.доллар оруулж ирээд Монголбанканд худалдах своп хэлцлийн зардлыг Засгийн газар даах, эсвэл дэмжлэг үзүүлбэл орон сууцны зээлийн хүүг 12 хувь хүртэл бууруулах боломжтой гэж үздэг.

Гадаадаас 500 сая ам.доллар татлаа гэхэд Засгийн газрын дэмжлэг 130 тэрбум төгрөг болох тооцоотой. 500 сая ам.доллар бол өнөөгийн ханшаар 1.8 их наяд төгрөг. Нэг тэрбум ам.долларын санхүүжилт татлаа гэхэд Засгийн газраас гарах зардал 260 тэрбум төгрөг болно. Энэ нь Засгийн газар бизнест оролцохгүйгээр, хувийн хэвшилд дэмжлэг үзүүлээд, орон сууцны үнийг хөөрөгдөхгүйгээр, үе шаттайгаар санхүүжилтийг нь нэмэх зардал багатай сонголт байж ч мэдэх юм. Хэрэв Засгийн газар орон сууцны одоогийн эрэлтийг бүрэн хангах хөрөнгө босгоно гэвэл, жилд 1.5, нийт 4.5 их наяд төгрөг зээлэх шаардлагатай болно. Энэ нь эцэстээ Засгийн газрын өрөнд оруулаад зогсохгүй, орон сууцны үнийг сансар огторгуй нисгэчих вий дээ.

Монгол Улсын Хөгжлийн банк нь өнөөдөр /2026.06.26/ олон улсын зах зээлд 6.9 хувийн хүүтэй, 5 жилийн хугацаатай, 500 сая ам.долларын бонд амжилттай арилжжээ. Энэ нь Хөгжлийн банкны 2018 оноос хойш олон улсын зах зээлд арилжаалсан анхны нээлттэй хэлбэрийн бонд аж. Банк олон улсын зах зээлээс хөрөнгө татан төвлөрүүлэх үйл ажиллагааг эрчимжүүлсний үр дүнд Хөгжлийн банкны гаргахаар зорьсон бондын захиалга 5.3 дахин давсан байна.

Энэхүү бондын арилжаа нь олон улсын хөрөнгө оруулагчид Монгол Улсын Хөгжлийн банканд, тэр дундаа банкны урт хугацааны хөгжлийн стратеги, авч хэрэгжүүлж байгаа арга хэмжээ, оновчтой удирдлагад итгэл хүлээлгэж байгааг харууллаа гэж санхүүгийн зах зээлийнхэн дүгнэлээ. Түүнчлэн Хөгжлийн банкны олон улсын хөрөнгийн зах зээлд эзлэх байр суурийг шинэ түвшинд аваачсан төдийгүй цаашид эх үүсвэр татан төвлөрүүлэхэд чухал алхам болсон гэж үзэж байна. Мөн дан ганц Хөгжлийн банканд төдийгүй Монгол Улсын бусад банк, банк бус санхүүгийн байгууллагуудын олон улсын зах зээлд бонд гаргах зардлыг бууруулж, хямд эх үүсвэр татан төвлөрүүлэх үүд хаалгыг нээсэн чухал үйл явдал боллоо хэмээн дүгнэжээ.

Хөгжлийн банкны энэ удаагийн бондын хүү нь Монгол Улсын засгийн газрын бондын хүүгээс 0.95% өндөр буюу Засгийн газартай хамгийн ойрхон хүүтэй гарсан Засгийн газрын баталгаагүй бонд болжээ. Хөгжлийн банк нь татан төвлөрүүлсэн тус эх үүсвэрийг Засгийн газраас хэрэгжүүлж буй хөгжлийн бодлогын хүрээнд үндэсний эдийн засгийн өсөлтөд ач холбогдол бүхий стратегийн төсөл хөтөлбөрүүдийг санхүүжүүлэхэд ашиглах аж.

Татварын багц хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хуулийн төслийг УИХ-ын чуулганаар өчигдөр эцэслэн баталлаа. Энэ удаагийн нэмэлт, өөрчлөлтөд олон чухал өөрчлөлт орсон. Тухайлбал, хувь хүний орлогын албан татварт гэхэд хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ буюу 792 мянган төгрөгтэй тэнцэх хэмжээтэй орлогоос татвар авахгүй байхаар тусгасан бол 2 сая хүртэлх төгрөгийн цалингийн хэмжээнээс нэг хувь байхаар тусгасан байна. Энэхүү 792 мянга хүртэлх орлогын хөнгөлөлтийг ирэх оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хэрэгжүүлнэ. Харин 2 сая хүртэлх орлогын хөнгөлөлтийг 2028 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хэрэгжүүлэхээр зохицуулжээ. Ингэснээр хөдөлмөр эрхэлж буй нэг сая 30 мянган иргэн энэхүү хөнгөлөлтөд хамрагдах боломж бүрдэж байгаа юм.

Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга Т.Жамбаажамц Олон улсын валютын сангийн Монгол Улсыг хариуцсан ажлын хэсгийн ахлагч Тахсин Саади Седик тэргүүтэй төлөөлөгчдийг өнөөдөр хүлээн авч уулзлаа. Уулзалтаар Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга Т.Жамбаажамц санхүүгийн салбарыг бэхжүүлэх, тогтвортой байдлыг хангах хүрээнд хэрэгжүүлсэн онцлох ажлууд болон санхүүгийн салбарын өнөөгийн нөхцөл байдлын талаар мэдээлэл өгч, банк бус санхүүгийн салбарын өнөөгийн нөхцөл байдал, зээлийн өсөлт, зээлийн багцын чанар, өр, орлогын харьцааны зохицуулалт, санхүүжилтийн эх үүсвэрийн бүтэц, хяналт шалгалтын тогтолцоо болон зээлийн хүүг бууруулах чиглэлээр хэрэгжүүлж буй арга хэмжээний талаар санал солилцов.

Түүнчлэн дотоодын өндөр өртөгтэй эх үүсвэрийг бууруулж, хямд өртөгтэй гадаад санхүүжилтийг нэмэгдүүлэх бодлогын үр дүн, салбарын эрсдэлийн удирдлага, хяналт шалгалтын шинэчлэлийн талаар мэдээлэл өгсөн юм. Мөн банк бус санхүүгийн салбар дахь мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэх эрсдэлийн үнэлгээ, ФАТФ-ын зөвлөмжийн хэрэгжилт, технологид суурилсан санхүүгийн үйлчилгээний хяналт зохицуулалтын чиглэлээр авч хэрэгжүүлж буй арга хэмжээг танилцууллаа.

Энэ үеэр ОУВС-ийн Монгол Улсыг хариуцсан ажлын хэсгийн ахлагч Тахсин Саади Седик банк бус санхүүгийн байгууллагын салбарт хэрэглээний зээлийн хэт өсөлтийг хязгаарлах, зээлийн хэт халалтыг сааруулах чиглэлээр Санхүүгийн зохицуулах хорооноос хэрэгжүүлж буй бодлого, арга хэмжээнүүд бодит үр дүнгээ өгч, зээлийн өсөлтийн хурд зохистой түвшинд саарч байгааг онцлон тэмдэглэлээ. Мөн Санхүүгийн зохицуулах хороо нь санхүүгийн зах зээлийн олон салбарыг нэгдсэн бодлого, зохицуулалтаар ханган ажиллаж буйг онцлон тэмдэглээд олон улсын түвшинд ийм өргөн хүрээний зохицуулалтын чиг үүргийг нэг байгууллага хэрэгжүүлдэг тохиолдол цөөн байдгийг дурдаад, энэ нь Монгол Улсын санхүүгийн салбарын зохицуулалтын тогтолцооны онцлог бөгөөд давуу тал болохыг онцолсон юм.

Уулзалтын төгсгөлд талууд цаашид санхүүгийн салбарын тогтвортой хөгжил, эрсдэлийн удирдлага, зохицуулалтын орчныг боловсронгуй болгох чиглэлээр хамтын ажиллагаагаа үргэлжлүүлэхээр санал нэгдэв.

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Учрал өнөөдөр /2026.06.11/ ахмад настнуудтай уулзаж, тэтгэврийн тогтолцооны шинэчлэлийг эхлүүлэх Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг танилцууллаа. Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөлд гурван онцлох зохицуулалт тусжээ.

Баталгаат тэтгэвэр. Бага орлоготой тэтгэвэр авч буй иргэдээ ядуурлаас хамгаалах зорилгоор тэтгэвэрт гарсан бүх ахмад настны тэтгэврийг ажилласан жил, тэтгэврийн хэмжээнээс хамааран 100-300 мянган төгрөгөөр нэмэгдүүлэх нь. 504 мянган ахмад настны одоо авч буй тэтгэвэр дунджаар 215 мянган төгрөгөөр нэмэгдэх аж. Олон жил шимтгэл төлсөн ч бага цалинтай, бусдыг асарч, цөөн жил ажилласан иргэдэд энэ нь нэмэлт баталгаа болно. Хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч, бичил бизнес эрхлэгч, албан бус салбарт ажиллагсад ч мөн адил нэмэлт баталгаа санал болгосноор олон жил шимтгэл төлөхийг нь урамшуулж өгнө. Ийм тогтолцоо Австрали, Швед, Канад улсад хэрэгждэг аж.

Олон жил нийгмийн даатгал төлсөн нь илүү өндөр тэтгэвэр авна. Төлсөн шимтгэлийн хэмжээ, хугацаанаас хамаарч тэтгэврийг тогтоох нь. 25-аас дээш жил шимтгэл төлсөн жил тутамд олгодог цалингийн 1.5 хувийн нэмэгдлийг хоёр хувь болгоно. 35 жил ажилласан хүн цалингийнхаа 67.5 хувиар тэтгэвэр тогтоолгодог байсныг 72.5 хувь болгох аж. Тэтгэвэртээ гарсан хүн ажил хийвэл шимтгэлгүй. Иргэн тэтгэвэр тогтоолгох наснаас хойш үргэлжлүүлэн ажиллавал жил тутамд тэтгэврийг дөрвөн хувиар нэмэгдүүлэн тооцно. 57 настай эмэгтэй 60 насандаа тэтгэвэрт гаръя гэвэл тэтгэвэр нь 12 хувиар нэмэгдэхээр хуулийн төсөлд тусгажээ. Ингэснээр хөдөлмөр эрхлэх хүсэл сонирхол нэмэгдэнэ гэж үзэж байна.

Хувийн нэмэлт тэтгэвэр. Нэмэлт тэтгэврийнхээ 30 хүртэлх хувийг урьдчилж зарцуулж болно. Мөн нэг удаа бүгдийг нь авах, эсвэл сар бүр нэмэлтээр авах сонголт өгөх аж. Энэ нь сайн дурын, нэмэлт, бүрэн хуримтлалын тогтолцоо. Шимтгэлийн хэмжээг ажил олгогч ажилтан хоёр тохиролцох гэнэ. Шимтгэлд нь ХХОАТ, Аж ахуйн нэгжийн татварын хөнгөлөлттэй. Хувийн нэмэлт тэтгэвэр нь үр хүүхэд, хань ижилд нь өвлөгдөнө. Шимтгэлийн хөрөнгийг гадаад, дотоод зах зээл дээр арвижуулах аж.

Мөн оюутан, ахмад настныг нийгмийн даатгалын шимтгэлээс чөлөөлөх гэнэ. Даатгуулагч хэд хэдэн гэрээгээр давхар ажил эрхэлбэл хоёр хүртэлх гэрээг өөрөө сонгож нийгмийн даатгалын шимтгэл төлдөг болох зохицуулалт хийхээр болжээ. Эдгээр өөрчлөлт нь тэтгэврийн шударга тогтолцоог бий болгох тулгын гурван хөшүүрэг гэдгийг Ерөнхий сайд онцолсон байна.

Тэтгэврийн одоогийн тогтолцоо нь илүү олон жил ажил хөдөлмөр эрхлээд үр ашиг нь гардаггүй, тэтгэвэр нь амьдралын наад захын хэрэгцээг нь хангаж чаддаггүй гэдгийг ахмадууд Ерөнхий сайдад хэлжээ. Улсад 30-35 жил ажилласан хүн 20 жил ажилласан хүнтэй адилхан тэтгэвэр авдаг, сүүлийн таван жилээ өндөр тооцуулж тэтгэвэр авдаг нь олон жил ажилласан ахмадуудад шударга бус тусдаг гэдгийг мөн хэлсэн байна. Ахмадуудын 57 хувь нь 769 мянга, түүнээс бага тэтгэвэртэй. Амьдралд нь хүрэлцэхгүй байгааг хөндөөд тэтгэврийн шинэ тогтолцоог дэмжиж буйгаа илэрхийлжээ.

Монгол Улсын Хөгжлийн банк болон “Эрдэнэс Монгол” ХХК өнөөдөр (2026.06.11) стратегийн түншлэлийн гэрээ байгуулж, хамтын ажиллагааны шинэ үе шатыг эхлүүллээ. Засгийн газрын бодлого, шийдвэрийн хүрээнд хэрэгжиж буй энэхүү стратегийн түншлэл нь Монгол Улсын Хөгжлийн банкны санхүүгийн үзүүлэлт, эрсдэл даах чадварыг бэхжүүлэхийн зэрэгцээ олон улсын болон дотоодын санхүүгийн зах зээлээс урт хугацааны, таатай нөхцөлтэй эх үүсвэр татах суурийг бүрдүүлэх аж.

Хамтын ажиллагааны хүрээнд эрчим хүч, дэд бүтэц, боловсруулах үйлдвэр зэрэг эдийн засгийн тэргүүлэх салбаруудын томоохон төсөл, хөтөлбөрүүдийг санхүүжүүлж, Монгол Улсын тогтвортой хөгжил, эдийн засгийн өсөлтийг дэмжихэд бодит хувь нэмэр оруулна гэж талууд үзэж байна.